این روزها یاد آور سالروز درگذشت هنرمند صبور و زجر کشیده

نویسنده - کارگردان و بازیگر تئاتر و تلویزیون مرحوم

«  نصرت الله سیافی » 

است. او یک عمر هنرمند زندگی کرد و مانند بسیاری ازهنرمندان در تنهایی در گذشت.

برای او طلب مغفرت و برای دوست داران او آرزوی صبر می نماییم.

روحش شاد یادش گرامی.

اگر خوب فکر کنید لحظاتی را به خاطر می آورید که در حین تماشای یک تئاتر یا درست لحظه ای که به رسم دیرین برای گروه دست می زنید،با خود می گویید :"خوب بود اما اگر من بودم بهتر از این عمل می کردم".

اگر ساده از کنار جملات نگذریم باید بپرسیم چرا خوب بود؟ و چرا می شد بهتر از این عمل کرد؟ پیشنهاد نگارنده این است که در این مواقع از طرح این سوال که نواقص اثر هنری مذکور چه بود و چه چیزی  می توانست به جای آن باشد بپرهیزیم.

اثر هنری مورد نظر می تواند طراحی صحنه، کارگردانی، بازیگری، موسیقی و تمامی عناصر  یک نمایش باشد.

در آغاز برای اینکه دچار سر در گمی نشویم و با مبنایی مشترک بحث را پی بریزیم، باید بگویم که در این یادداشت، قصد ندارم در مورد تاملات فلسفی پیرامون نسبیت، استتیک و از این دست تعاریف قلم بزنم، که این مباحث در جای خود ارزشمند و اساسی هستند، بلکه قصد دارم تا یکی از دغدغه های عملی هنرمند، در فرآیند خلق و ارایه اثر هنری را با هم بشکافیم.

بر این اساس یادداشتم را به دو بخش تقسیم می کنم.

بخش اول

خوب بود اما...

پر واضح است که صفت خوب، به اثری که در عناصر اساسی و اصولی از قبیل تحلیل، فکر اصلی و غیره دچار اشکال باشد تعلق نمی گیرد. منظور از تحلیل، تحلیل تمامی عوامل اجرای تئاتر یعنی کارگردان، بازیگر، طراح و ... است چه آن دست از تحلیل که عمومی است و در تمامی گروه مشترک است و چه آن بخش که به دریافت شخصی هر کدام از هنرمندان گروه تعلق دارد ،به عبارتی کارگردان فکر اصلی متن را خوب فهمیده و ایده های اجرایی اش بر آن اساس درست است و طراح، بازیگر، آهنگساز و غیره و غیره هم دارای تحلیلی درست و چارچوب اجرایی درستی هستند پس مشکل کجاست؟ براستی فکر  می کنید حالا که همه درست فهمیده اند و روش اجرایی مناسبی را انتخاب کرده اند مشکل کجاست؟

با این پرسش به سراغ بخش بعدی یادداشت می رویم

بخش دوم

...اگر من بودم بهتر عمل می کردم

نگارنده بر این باور است که دو عامل در شکل گیری این جمله در ذهن مخاطب حرفه ای یا هنرمند مخاطب، موثر است و آن دو عامل عبارتند از،عدم دقت و سخت گیری در فرآیند خلق و ارایه. سعی می کنم با چند مثال ملموس مطلب را بشکافم. صحنه ای را مجسم کنید که گروهی از هنروران  همسرایان یا در بسیاری از تئاتر ها سیاهی لشکر روبروی شخصیت قهرمان قرار گرفته اند. در این حین یکی از آنها به هر علت غلطی از خلاقیت نابجای خود بهره می برد و توجه مخاطب را می دزدد.

در این لحظه فاجعه رخ داده است، یکی از تاثیر گذارترین لحظات نمایش با یک تکان بی دلیل، خودنمایی یا هر چیزی به هم ریخته است و چه بسا از هدف گروه که نیشتر به احساس تماشاگر است بازمانده ایم، با تمام درستی تحلیل و میزانسن و طراحی و چه و چه تماشاگر از کار بریده است او از این به بعد دست به سینه می نشیند به پشتی صندلی تکیه می دهد و احتمالاْ به شکلی کاملاْ روشنفکرانه چانه اش را با انگشت می خاراند و شاید هم به جذابیتهای دیگر اثر چشم بدوزد. این نتیجه عدم سخت گیری کارگردان در توجیه و هدایت گروه است.

یک مثال دیگر مجسم کنید طراح صحنه با دکوری عظم شهر تب را ترسیم کرده و دکوراتورها آن را ساخته انددرست لحظه ای که ادیپ برای گفتگو با مردم طاعون زده تب، به بالای ساختمان آمده است لبه ی یکی از مقواها که قرار است یکی از تخت سنگ های ساختمان باشد، جدا می شود و از قضا نزدیک ردای بلند ادیپ قرار می گیرد بازیگر مدام تلاش می کند از این مهلکه بگریزد مبادا لباسش به مقوا بگیرد و کنده شود این تلاش توان فرسا به تماشاگر هم منتقل می شود حالا او هم آرزو دارد که این صحنه زودتر بگذرد و مشکلی برای ادیپ پیش نیاید و نتیجه نهایی همان اتفاق قبلی تماشاگر از کار بریده است این هم چیزی نیست جز عدم دقت یکی از دستیاران صحنه در چساندن یک مقوا به توری ساختمان به همین سادگی اما نتیجه...

و مثال آخر که کمی سطح مسئله را عمیقتر بنماید، اگر کارگردان باشید حتماْ کارهایی با جدول زمان بندی فشرده را تجربه کرده اید در یک دوره تمرینی ۱۵ جلسه ای با بازیگران در جلسه یازدهم یا دوازدهم به این نتیجه می رسید که گروه تا ۸۰ درصد به آنچه می خواستید نزدیک شده است فقط کمی ناهماهنگی بازیگران رقصنده مانده است و چند حرکت در صحنه جنگ با شمشر بازیگران اصلی و یکی دو لحظه ساده دیگر شما خوشحالید که به وعده خود عمل کرده اید و در تاریخ مورد نظر به اجرا خواید رسید. تمرینها شما را راضی کرده است و این دو سه روز آخر از دقت و سخت گیری خود بر نحوه اجرای گروه، ارایه بازی بر اساس تحلیل و غیره کم می کنید، در این حالت اجرا خوب از آب در می آید، اما مطمئن باشید تماشاگر به آن جمله ی ...اما اگر من بودم بهتر عمل می کردم خواهد رسید.

مثال از این دست بسیار است و حتماْ شما نیز دیده اید و تجربه کرده اید گاهی فاصله تبدیل یک اثر هنری متوسط به مطلوب به همین نزدیکی است کافی است کمی دقت کنیم و سخت بگیریم